کاربرد عناصر نمادین در فضاهای مقدس سب گردیده تا این فضاها ضمن برخورداری از تقدس از بار معنایی و محتوایی نیز برخوردار گردند و آموزه های دینی در عالی ترین شکل هنر متجلی شوند و از آنجایی که آموزه ها در ادیان مختلف متفاوت بوده فضاهای مقدس نیز به صورتهای مختلف شکل یافته اند ( معبد ، کلیسا ، مسجد و.. ) . " محراب " ، که برخی از آن به عنوان " مهرابه " ، یاد می کنند از عناصر نمادین در فضای مسجد می باشد که از آن جهت مشخص نمودن قبله استفاده می شود و آنرا محل مبارزه با شیطان ونشانگر توحید و یگانگی خداوند می دانند ( در لغت به معنای صدر مجلس ، بالای خانه و در ادبیات عرفانی و نزد سالکان به هر جا که دل بدانجا کشش داشته باشد ، خطاب می گردد ) اینکه چه ارتباطی میان محراب و مهرابه وجود دارد به فضای مقدس پیروان آیین مهر ( میترائیسم ) باز می گردد که چون بر این اعتقاد بودند که " مهر " در غار متولد شده است آنها نیز در غارها به پرستش مهر می پرداختند و محل پرستش فرشته مهر و دوستی را مهرابه می گفتند . نقوشی که که در مهرابهای معابد مهری به کار گرفته می شدند عبارت بودند از نقوشی برجسته از گاو ، سگ ، عقرب و مار که صحنه قربانی گاو مهم ترین نقش بر دیواره مهرابه ها بود ، عقرب و مارنیز به عنوان نیروهای اهریمنی به شکلی نمادین بر دیواره معابد نقش بسته می شدند ؛ در رم ، انگلیس ، اسپانیا و رومانی نمونه هایی عالی از این مهرابه ها باقی مانده اند و در ایران نیز باستان شناسان به تعدادی مهرابه اشاره نموده اند اما هیچ کدام از آنها از ویژگی یک معبد مهری برخوردار نیستند از جمله صحنه کشتن گاو توسط میترا که از ملزومات هر مهرابه به حساب می آید همچنین است " محراب " در کلیساها که آنرا جایگاه " اقدس القدس " ، جایگاه ظهور مسیح ، می دانند و عبادت کنندگان رو به سوی آن به نیایش و دعا می پردازند و در هنگام ورود به کلیسا به سبب موقعیت مکانی آن افراد بلافاصله متوجه آن شده و جهت حرکت برای افراد مشخص می گردد . بنابراین این عنصر در کلیسا همچون مسجد نقش هدایت کننده و راهنما دارد زیرا همانطور که گفته شد در مسجد نماز گزاران به کمک محراب جهت قبله را تشخیص می دهند بدین ترتیب نمی توان گفت میان مهرابه ها در معابد مهری ، محراب در کلیساها و نیز مساجد هیچ گونه ارتباطی وجود نداشته زیرا هر سه به عنوان فضاهایی جهت پرستش و دور شدن از زشتیها و بدیها و نیز نقطه توجه عبادت کنندگان و راهنمای آنان بوده اند ، حال پس از این مقدمه به بیان برخی ویژگیهای زیباشناختی محرابها و نقش آنها در مساجد به عنوان اصلی ترین بنای مذهبی مسلمانان می پردازیم .با توجه به اهمیت و موقعیت "محراب" در فضای مسجد این عنصر بسیار مورد توجه هنرمندان دردوران مختلف به لحاظ فرم و تزئین بوده و همواره بهترین هنرها چون گچبری ، کاشیکاری ، منبت کاری در قالب کتیبه نگاری و نقوش تزئینی و نیز حجاری در آن تجلی پیدا نموده اند . به گفته متخصصین اولین محرابهای اسلامی نیم استوانه شکل با طاقی نعلی بوده اند اما به سبب تغییر وتحولاتی که در نحوه طاق زنی در معماری اسلامی صورت می گیرد ساخت محرابها با طاقهای تیزه دار رواج می یابد و جهت زینت بخشیدن بدانها از نقوش هندسی ، سمبلیک و نیز اسلیمی بهره گرفته می شود . شاید بتوان یکی از تفاوتهای محراب در کلیسا و نیز مسجد را در همین کاربرد نقوش دانست . در کلیساها هنر تصویر گری از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد و از این هنر در جهت انتقال معانی عرفانی و روحانی بهره فراوان برده می شود اما در مساجد همانطور که آورده شد کاربرد نقوش اسلیمی و هندسی بیش از سایر نقوش مورد توجه هنرمندان می باشد و آنها از رنگها و هنر کتیبه نویسی در هر چه زیباتر نمودن و متمایز ساختن عنصر فضایی محراب استفاده می کنند . کتیبه هایی که بر محرابها نقش می بندند برگرفته از قرآن و یا اسماء خداوند می باشند که به صورت خطوط کوفی ، ثلث و یا نسخ در زیباترین شکل خود با نقوشی از طبیعت به صورتی زیبا ترکیب می گردند. محرابها را براساس نوع مصالح که در ساخت آنها به کار گرفته می شود می توان به پنج دسته تقسیم نمود که عبارتند از محرابهایی که از هنر گچبری در مورد آنها استفاده شده ، محرابهای چوبی ، محرابهای سنگی ، آجری و محرابهای کاشی کاری شده . درمورد نقش محراب در فضای مساجد می توان به موارد زیر اشاره کرد :
- تعیین جهت قبله
- ایجاد هماهنگی و وحدت میان نمازگزاران
- مشخص نمودن حد وسط مسجد و محل قرار گرفتن امام جماعت
- جلب نظر نمازگزاران بر نقطه ای مشخص ( محراب ) که نشانگر یگانگی و وحدانیت خداوند است از ابتدایی ترین ادیان تا کاملترین شکل آن انسانها همواره درپی ساخت فضاهایی خاص و منحصر به فرد جهت انجام مناسک دینیشان بوده اند و سعی نموده اند تا فضای عبادتشان را از سایر فضاها مجزا نموده و باورهای خود را به صورت رمزآمیز در آنها تجلی بخشند بنابراین تمامی عبادت گاهها با یک انگیزه مشترک شکل یافته اند و آن پرستش و نیایش بوده است ، آنچه بناهای مذهبی را به لحاظ معماری از هم مجزا می سازد می توان در روند تکامل جوامع انسانی ، دین و نیاز به عناصر پیچیده تر در بیان آموزه های دینی تکامل یافته دانست و در نتیجه " محراب " را می توان نتیجه سیر تکامل " مهرابه " به شمار آورد ؛ چه بسا شکل امروز محراب نیز دگرگون شود و این عنصر نمادین در فضای مساجد در قرنهای آینده به شکل دیگری ظاهر گردد .