بخش اول

بررسی کوتاه روش شناسی در نگارش، تحلیل تاریخ، و همآوردی او با انحطاط تاریخنگاری در ایران

کمتر کسی را می توان یافت که در قرن بیستم ایران به اندازه ی فریدون آدمیت به شناخت تاریخ ایران در دوره ی بیداری ما ایرانیان و معرفی متدولوژی تاریخنگاری به ما خدمت کرده باشد. حتی در میان دانشگاهیان ایرانشناس هم کسی را سراغ نداریم که در باره ی این دوره، یا هر دوره ی دیگر تاریخ ایران، به اندازه وی کتاب های علمی نوشته باشد، آن هم کتاب هایی که همه بدیع و بر پایه ی تحقیقات جدی و مستقل بنا شده باشند. شاید تنها کسی که در میان خارجیان بتواند بسختی با او همطرازی کند، چه از نظر حجم تولیدهای فکری، چه از دید متدولوژیوی، چه از جهت تکیه بر منابع اصلی و گسترده، و چه از زاویه ی دقت در کار کسی باشد که نامش در میان ایرانیان، به حق، به نیکی یاد نمی شود، چه او در زمینه ی سیاست نقشی ویرانگر در ایران داشت، یعنی تئوریسین و مشوق کودتای سرنوشت سازِ شوم بیست و هشتم مرداد بود: میس اَ لمبتون (Ann K.S. Lambton). شخص اخیر که در سال های جنگ در سمت دبیر مطبوعاتی سفارت بریتانیا در ایران به دولت خود خدمت می کرد، از هر ایرانشناس انگلیسی، چه در گذشته و چه پس از آن سال ها، به جریانات سیاسی ایران وارد بود، دیپلمات تربیت کرد، و تماس های گسترده ای با طبقه سیاسی ایران داشت – طبقه ای که، بخاطر منافع خود، عمده اش گوش به فرمان سفارت بریتانیا بود. اما نمی توان منکر شد که کارهای علمی لمبتون، چه در مسئله ارضی، چه در مورد تاریخ اقتصادی دوران ایران اسلامی، چه در زمینه ی شناخت تحلیلی اندیشه های سیاسی علمای گذشته ی ایران، و چه در مورد سامان (ستروکتور) اقتصادی ایران سنتی آثار ماندنی و مرجع شناخته شده اند، اگرچه همه ی این آثار در غایت در خدمت منافع استعماری بریتانیا هم بوده باشند. با این همه، صرفنظر از گسترش دوره هایی که لمبتون مورد توجه قرار داده است، تحقیقات او از نقطه ی شناخت تاریخ ایران مدرن، معرفی روش شناسی تاریخ، و اصالت منابع آرشیوی به پای کار آدمیت نمی رسند، با این تفاوت که کار آدمیت تماماً در خدمت جامعه ی ایران هم بوه است. در زیر ما اختصاراً به بررسی شیوه کار و برخی از آثار او می پردازیم – برخی، زیرا بررسی آن ها کاری بس عظیم است و باید در آینده انجام بگیرد. این بررسی می کوشد براساس همان روش تاریخی که آدمیت از دبستان های فکری غرب آموخته بود به نقد و تقریظ آثار او بپردازد.

برای خواندن این بخش در اینجا کلیک کنید.