1 _ موقعیت جغرافیایی و اقلیمی
2 _ نظام اجتماعی
3 _ نظام سیاسی ( نظام سیاسی سنتی یا ایلی )
4 _ نظام اقتصادی
5 _ خانواده و خویشاوندی
6 _ دین و مذهب
7 _ زبان و گویش
8 _ ادبیات
9 _ هنر
10 _ پوشاک و تزیین
11 _ خوراک
12 _ مسکن
13 _ فنون و صنایع بومی
14 _ دانش بومی
15 _ آیین ها و مراسم
16 _ بازی ها و ورزش های سنتی
بخش هایی از کتاب
مقدمه نویسنده
میراث ماندگار فرهنگ بشری در عرصه آداب و سنن، آیینها و مراسم، شیوههای زندگی و معیشت، باورها و اعتقادات، رفتارها و گفتارها، فنون و حِرَف، پوشاک و خوراک، هنر و فولکلور، و... از یک سو دسترنج سیاحان و مشتاقانی است که در ازمنه دور رنج سفر را پذیرفته و چهره زندگی مردم روی زمین را در اقصی نقاط جهان در قالب سفرنامهها و اشکال دیگر به تصویر کشیدهاند و از سوی دیگر حاصل تلاش ارزشمند مردمنگارانی است که با شیوههای اصولی، ویژگیهای فرهنگی اقوام مختلف جهان را ثبت و ضبط کردهاند.
سوای نگرشها و اهداف استعمارگرانهای که کم و بیش در ورای تعدادی از مردمنگاریها نمایان است، تمامی این تلاشهای ارزشمند ستودنی است. مردمنگاران از دل و جان مایه گذاشته و سالیان متمادی را، که امروزه سراغی از آن نمیتوان یافت، در میان قبایل بومی و جوامع سنتی سپری کردهاند تا توانستهاند گنجینهای گرانبها از فرهنگ بشری را در اختیار ما قرار دهند. گنجینهای سرشار از اطلاعات ارزشمند که ما را به سوی شناختی عمیق از فرهنگ جوامع سوق میدهد.
هر چند این اطلاعات ارزشمند نمایی از زندگی و فرهنگ اقوام مختلف جهان را به تصویر کشیده و ویژگیهای فرهنگی و قومی آنان را برای نسلهای بعدی ماندگار ساخته است، اما آنچه بیش از هر چیز در این اطلاعات گردآوریشده اهمیت دارد، دستیابی به «شناخت» است. شناختی که از طریق همین اطلاعات حاصل میشود، گاه به حدی عجیب، بدیع و شگرف است که آدمی را در حیرت فرو میبرد. بیرون کشیدن معانی شگرف از دل همین رفتارهای به ظاهر ساده انسانی و یا از دل گفتارها و آداب و رسوم و سنن به ظاهر معمول و به طور کلی از دل همین زندگی به ظاهر عادی انسانی، که همواره بر آدمی پوشیده و ناشناخته مانده گاه به واقع شگفتیآور است.
دستیابی به چنین شناختی طریقت مردمشناسی است. مردمنگار گردآوری میکند و مردمشناس میکاود که کاوش، اساس مردمشناسی است. بسیاری از مردمشناسان خود مردمنگار بوده و سالیان متمادی را در میان اقوام مختلف سپری کرده و گاه چنان با زندگی آنان خو گرفتهاند که خود را جزوی از آنان پنداشتهاند. خو گرفتن با جامعه مورد مطالعه، زندگی و فرهنگ مردم آن، شعار مردمشناسی برای دستیابی به «شناخت ژرفانگر» است؛ شناختی که همواره هدف مردمشناسی قلمداد شده است. بر این اساس، مردمنگاریهای سطحیای که امروزه بهویژه در کشور ما بسیار رایج شده است و در مدتی کمتر از یک ماه، حوزه فرهنگی بسیار وسیعی که هر ناحیه آن نیازمند مدتها مردمنگاری است، تنها از طریق مصاحبه و مشاهدات بسیار گذرا صورت میگیرد، جوابگوی چنین شناختی نخواهد بود. تا زمانی که با مردم جامعهای زندگی نکنیم، قادر به شناخت زوایای پنهان زندگی و فرهنگ آنان نخواهیم بود و از هدف مردمشناسی فاصله خواهیم گرفت.
چنین رویکردی در پژوهشهای مردمنگاری هر چند تا حدودی متأثر از ضرورت جامعه امروزی و در حال رشد و تحولات سریع و ارتباطات نزدیک است، اما روشهای آن با اهداف مردمشناسی فاصله دارد. در واقع امروزه روشهایی که از یک سو با ضرورت جامعه و تحولات بنیادی آن سازگار باشد و از سوی دیگر اهداف مردمشناسی را تأمین کند، بسیار برای مردمنگاران و مردمشناسان لازم و ضروری به نظر میرسد.
باتوجه به اینکه پژوهش حاضر درسال 1383 انجام گرفته است و با سه سال فاصله چاپ آن صورت میگیرد، توجه به تغییرات رخ داده در برخی از مراکز مردمشناسی ایران ضروری است. اما از آنجایی که بازنویسی متن تأخیری در چاپ اثر پدید میآورد، بنابراین در فصل «تاریخچة مردمشناسی و مردمنگاری در ایران» تغییرات و اخبار مهم را تنها به صورت زیرنویس در انتهای هر صفحه افزودیم.
همچنین نظر به آنکه حوزههای مردمنگاری ارائه شده در بخش دوم این کتاب، موضوعات و زیرمجموعههای بسیار متعددی را دارا بود و این امر شیوه ارائه مطالب را دشوار میساخت، بنابراین برای جلوگیری از کدگذاری موضوعات و زیرمجموعههای آنها، بهتر دیدیم هر حوزه مردمنگاری را در قالب فصلی جداگانه ارائه کنیم، هر چند بر این نکته واقفیم که برخی از این حوزهها ظرفیت فصلی مستقل را ندارند.
م. صادق دقتی نجد
مهر 1383
فهرست مطالب
پیشگفتار 19
مقدمه 21
مقدمه نویسنده 23
بخش نخست: مباحث نظری و تاریخچه
فصل نخست:
مردمنگاری و مونوگرافی 27
مردمنگاری 27
مونوگرافی (تکنگاری) 43
بررسی و مقایسه جایگاه مردمنگاری و مونوگرافی در پژوهشهای مردمشناسی و انسانشناسی 52
فصل دوم:
تاریخچه مردمشناسی و مردمنگاری در ایران 59
شکلگیری و سیر تحول مردمشناسی در ایران 59
دوره اول مردمشناسی علمی ایران (1357 ـ1337) 64
اداره فرهنگ عامه یا مرکز مردمشناسی ایران 64
مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران 67
مرکز «فرهنگ مردم» 71
پژوهشهای مردمشناسی و مردمنگاری پژوهشگران خارجی در ایران 75
دوره دوم مردمشناسی ایران (1370 به بعد) 76
بخش دوم: الگوی کار مردمنگاری
قلمرو مردمنگاری (حوزهها و موضوعات) 85
فصل نخست:
موقعیت جغرافیایی و اقلیمی 95
جغرافیای طبیعی 95
جغرافیای انسانی 98
فصل دوم:
نظام اجتماعی 101
جمعیت 101
تاریخچه جامعه 101
ساختار اجتماعی جامعه 102
گروههای قومی 102
گروههای مذهبی 102
گروههای زبانی 103
طبقات اجتماعی (قشربندی اجتماعی) 103
مهاجرت 103
ترکیب و ساختار محلات 104
روابط و مناسبات اجتماعی 104
هنجارها و رفتارهای اجتماعی 105
تعاون و همیاری 105
اوقات فراغت 106
سازمان حقوقی 106
فصل سوم:
نظام سیاسی (نظام سیاسی سنتی یا ایلی) 109
ساختار سیاسی قدرت 109
قوانین سیاسی یا قوانین حکومتی 109
بازوهای اجرایی و نظامی قدرت 110
منابع مالی در نظام سیاسی سنتی 110
شیوههای مدیریت یا مکانیسمهای اجرایی در نظام سیاسی سنتی 111
روابط حاکم و مردم در نظام سیاسی سنتی 111
ریشههای تاریخی و اعتقادی نظام سیاسی سنتی 111
واژگان نظام سیاسی سنتی 111
فصل چهارم:
نظام اقتصادی 113
نظام تولید، توزیع و مصرف 113
نظام خدماتی 135
نظام مالکیت 136
نظام مالیاتی 137
نظام مبادلات (داد و ستد) 137
فصل پنجم:
خانواده و خویشاوندی 141
خانواده 141
خویشاوندی 150
واژگان و اصطلاحات خویشاوندی 151
فصل ششم:
دین و مذهب 153
ادیان و مذاهب 153
باورها و اعتقادات قومی و فرهنگی (باورهای کهن قومی) 156
فصل هفتم:
زبان و گویش 161
زبانهای اصلی 161
گویشهای محلی 161
آواشناسی زبان 161
قلمرو جغرافیایی و فرهنگی زبان و گویش 163
تاریخچه زبان و گویش 163
ساختار زبان 164
لغتنامه واژگان مهم 164
زبان رفتاری یا حرکتی 164
زبان آوایی یا ندایی 165
زبان رمزی یا ساختگی 165
باورها و اعتقادات مرتبط با زبان و گویش 165
ادبیات عامیانه مرتبط با زبان و گویش 165
فصل هشتم:
ادبیات 167
ادبیات مکتوب 167
ادبیات شفاهی (ادبیات عامیانه) 168
فصل نهم:
هنر 179
موسیقی 179
رقص 183
نمایش 184
نقش و نگار 185
هنرهای تجسمی 186
خوشنویسی 188
نقاشی 188
.... (دیگر موارد هنر) 189
فصل دهم:
پوشاک و تزئین 191
پوشاک 191
تزئین 195
فصل یازدهم:
خوراک 203
انواع غذاها 203
غذاهای اصلی و جانبی 208
انواع چاشنیها 209
گیاهان خوراکی 209
تابوهای غذایی 210
آداب غذا خوردن 210
وعدههای غذا خوردن 210
سفرهآرایی 211
شیوههای نگهداری غذا 211
باورها و اعتقادات مربوط به خوراک 211
ادبیات عامیانه مربوط به خوراک 211
واژگان و اصطلاحات مربوط به خوراک 211
فصل دوازدهم:
مسکن 213
مرفولوژی یا بافت محل 213
انواع مسکن 214
فنون ساخت مسکن و مراحل آن 216
مصالح 219
ابزار و وسایل ساخت مسکن 219
فرهنگ و الگوهای سکونتی 219
تعمیر و نگهداری مسکن 220
همیاری در مسکن 220
مالکیت در مسکن 221
مشاغل مرتبط با مسکن 221
آداب و رسوم مرتبط با مسکن 221
باورها و اعتقادات مربوط به مسکن 221
ادبیات عامیانه مربوط به مسکن 221
واژگان و اصطلاحات مربوط به مسکن 221
فصل سیزدهم:
فنون و صنایع بومی 223
فنون مربوط به کشت 223
فنون مربوط به آبیاری 224
فنون مربوط به ساخت مسکن 225
فنون و صنایع مربوط به انواع آسیابها 226
فنون و صنایع مربوط به حمل و نقل 226
فنون و صنایع دستی 229
.... (دیگر فنون و صنایع بومی خاص منطقه) 231
فصل چهاردهم:
دانش بومی 233
طب سنتی 233
اندازهگیری 246
جهتیابی 248
ردیابی 248
هواشناسی 249
نجوم (اخترشناسی) 249
تقویم یا گاهشماری 250
آب و آبیاری سنتی 252
... (دیگر موارد دانش بومی) 253
فصل پانزدهم:
آیینها و مراسم 255
مراسم گذار 255
آئینها و مراسم مذهبی 272
آیینها و مراسم کهن قومی 274
جشنها و اعیاد ملی 277
فصل شانزدهم:
بازیها و ورزشهای سنتی 281
بازیهای سنتی 281
ورزشهای سنتی 283
فهرست منابع 285
فهرست منابع فارسی 285
الف: کتب و مقالات 285
ب: پژوهشها (مردمنگاریها و مونوگرافیها) 286
ج: پایاننامهها 289
فهرست منابع خارجی: 291
مصاحبه و مشاوره 292
نمایه 293
دو دیدگاه درباره کتاب
مطلب فوق به وسیله ناشر در اختیار انسان شناسی و فرهنگ قرار گرفته است. ما در نظر داریم در برخی از معرفی کتاب های آتی، بخش هایی از کتاب ها که عمدتا شامل مقدمه و فهرست مطالب می شود را نیز در اختیار خوانندگان قرار دهیم. بدیهی است که این معرفی (همچون کار مشابهی که در گوگل بوکز انجام می شود) در حکم تایید تمام مطالب هر کتابی نیست و شایسته است خوانندگان همواره دیدگاه انتقادی خود را نسبت به مطالب حفظ کتتد.